De Drachtster tram

Uit Historie Nietap-Terheijl

Tegenwoordig kan misschien niemand het zich meer voorstellen, maar het is nog niet zo lang geleden dat er spoorrails langs de JP Santeeweg lagen en dat er treinen dwars door Nietap en Leek heen reden. De Drachtster Tram, zoals hij in de volksmond werd genoemd, heeft ruim 70 jaar deel uitgemaakt van de Nietapster historie.

In het jaar 1907 kreeg de Nederlandse Tramweg Maatschappij de opdracht tot het voorbereiden van de spoorlijn Drachten - Groningen. In 1911 werd begonnen met de grondonteigening. De totale kosten van het gehele spoorgebeuren werden geraamd op 1.345.000 gulden, waarvan de gemeente Roden fl. 12.000, moest betalen.

De opening van de trambaan, 1 oktober 1913.

Op 1 oktober 1913 was het dan eindelijk zover en opende de N.T.M. de lijn Drachten - Groningen. De Nietapsters stonden bij een ereboog bij ‘t Piepke’ op de grens van Leek en Nietap, om de Drachtster tram feestelijk binnen te halen. Nog vele jaren daarna passeerde hij tot wel zes maal per dag met aan boord zowel goederen als personen met een snelheid van 20 km per uur door het daar voor nog zo rustige dorpshart van Nietap.

De Tram betekende vrijwel meteen het einde van de Stoombootmaatschappij. Destijds kon men nog niet bevroeden dat dit boemeltje letterlijk en figuurlijk nog heel wat stof zou doen opwaaien.

In 1948 werd als gevolg van het teruglopen van het reizigersaantal het personenvervoer gestaakt en in 1985 beëindigde de laatste klant van de NS het goederenvervoer per spoor. De vervoerskosten werden te hoog. In 2 juni 1985 viel het besluit tot opheffing van de lijn Drachten-Groningen. De Nietapsters waren blij en verheugd, want was het niet de gevaarlijke verkeerssituatie die wij beu waren, dan was het wel de trambaan waarover voor de zoveelste keer weer iemand met zijn fiets gevallen was. We konden de Tram uiteindelijk missen als kiespijn!


De Staatsspoorwegen

De eerste spoorlijnen in Nederland werden op particulier initiatief aangelegd en beheerd door particuliere spoorwegmaatschappijen. De eerste lijn kwam in 1839 in het westen van het land. De lijn Amsterdam-Haarlem. Enkele decennia na de eerste aanleg bleek dat Nederland in vergelijking met andere Europese landen qua spoorweglijnen achter bleef. Deze achterstand kreeg de nodige politieke aandacht en in 1860 besloot de Nederlandse regering van staatswege spoorlijnen aan te gaan leggen naar gebieden die nog niet per spoor ontsloten waren. In de Spoorwegwet van 1863 werden 10 lijnen vastgelegd in verschillende delen van het land. Tegelijk werd de particuliere Maatschappijen tot Exploitatie van Spoorwegen, de Staatsspoorwegen (SS) opgericht. Zo kwamen in noord Nederland de lijnen Arnhem - Leeuwarden, Harlingen - Nieuweschans en de Staatslijn Meppel - Groningen tot stand.

In 1871 werd de aanleg van een spoorlijn tussen Lemmer en Groningen besproken. Deze zou moeten komen vanaf Lemmer via Heerenveen, Drachten, Marum, Leek, Midwolde, Lettelbert, Oostwold (bovenlangs het Leekstermeer) via Hoogkerk naar Groningen. Verder dan een bespreking is dit voorstel echter niet gekomen.

De Tramlijn Drachten - Groningen

De boottrein (een sneltram) van Drachten naar Lemmer. De trein bestond uit 12 passagiersrijtuigen en 8 goederenwagens. In Lemmer kon worden overgestapt op de Lemmerboot.

Op 16 april 1880 werd te Utrecht de Nederlandse Tramweg Maatschappij (NTM) opgericht, omdat men ambities had ook elders in Nederland spoor- en tramlijnen aan te leggen. Uiteindelijk concentreerde de NTM zich voor wat betreft de aanleg van spoorlijnen alleen op Friesland. De NTM probeerde het plan om een spoorweg aan te leggen van Lemmer naar Groningen van de grond te krijgen. Er werd nu niet meer gesproken over een lijn vanaf Lemmer naar Groningen bovenlangs het Leekstermeer, maar over het aanleggen van een spoorweg vanaf Lemmer via Drachten, onderlangs het Leekstermeer via Leek, Roden en Peize (de zuidelijke route), naar Groningen. Pas in 1905 kwam er wat schot in de plannen. De stad Groningen was bereid de NTM financieel te steunen met een renteloos voorschot van f. 30.000,00 indien de lijn via de zuidelijke route werd aangelegd.

De Lemmerboot van Lemmer naar Amsterdam.

Vanaf Drachten moest de lijn aansluiting krijgen met de lijn van Heerenveen naar Lemmer. Ondertussen waren onder andere de lijen Drachten - Gorredijk, Gorredijk - Heerenveen, Heerenveen - Joure en Joure-Lemmer aangelegd. In Lemmer kon overgestapt worden op de Lemmerboot naar Amsterdam.

De schepen van de rederij, waarvan de Lemmerboot deel uit maakte, waren zeker voor die tijd redelijk comfortabel met een kajuit en kombuis 1e klas maar ook een goedkopere 2e klas in het vooronder. Er waren ook zitplaatsen op het dek. Op sommige schepen konden op de nachtboot ook slaapplaatsen gecreëerd worden.

Bij het gereedkomen van de tramlijn Drachten-Groningen in 1913 reed de boottrein tot aan het begin van de meidagen van 1940 dagelijks van Lemmer naar Groningen v.v..

De spoorverbinding Drachten-Groningen

Na meer dan 40 jaar onderhandelen werd besloten dat Groningen onderlangs het Leekstermeer een spoorverbinding kreeg met Drachten. Het werd geen spoorlijn, maar een tramlijn met een spoorbreedte van 1435 mm. Dit had als voordeel, dat deze maat wereldwijd voor 60% van de spoorwegen als standaard gold.

In 1909 begon de NTM met de aanleg van de tramlijn Drachten via Marum, Nuis, Niebert, Tolbert, Leek, Nietap, Roden en Peize naar Groningen. Het beginpunt was het emplacement van het station van Drachten. Tijdens de wintermaanden lagen de werkzaamheden stil. Net als in Friesland leverde deze lijn de N.T.M. ook de nodige problemen op. Het was moeilijk de benodigde gronden te kunnen aankopen. Vele bewoners aan de lijn Drachten-Groningen moesten een stukje grond afstaan voor de aanleg van de tramlijn. Dit stuitte menigmaal op verzet. Op 31 december 1909 was de Wet op het Algemeen Nut van de tramlijn Drachten-Groningen van kracht geworden en deze wet vergemakkelijkte het de NTM de benodigde grond voor de spoorlijn te kunnen aankopen.

Pas op 15 augustus 1911 werd begonnen met de grondonteigening.

Harke Kuipers

Tramhalte Nietap ± 1935.

Voordat de rails waren gelegd, was er voor Nietap een aantal schetsen gemaakt, van de route die de tram zou kunnen rijden. Harke Kuipers kreeg het door een intensieve briefwisseling met de burgemeester van Roden, de heer Van Waningen, voor elkaar dat de tram vóór zijn etablissement, dat in latere jaren 'Het Bonte Paard' zou gaan heten, langs zou rijden. Hiervoor moest wel zijn oorspronkelijke café-biljart, het oudste café van Nietap, voorheen de boerderij/herberg ‘De Nijentap’, worden afgebroken! Het café stond op een hoek van de straat en de tram kon geen haakse bocht nemen. Voor f 8200,— werd een nieuw pand worden gebouwd. Tevens werd de door hem aangevraagde halte-plaats werkelijkheid.

Het oorspronkelijke plan van de Ned. Tramweg Maatschappij om de spoorbaan achter café Kuipers en achter de molen langs te laten lopen.
Het nieuwe plan van de Ned. Tramweg Maatschappij waarmee door toedoen van de heer Kuipers op de plaats van café Kuipers een tramhalte kon worden gebouwd.

Dit was voor Harke een gunstige ontwikkeling, want de reizigers wilden na een vermoeiende tramrit nog wel eens een consumptie nuttigen. Op het typisch gebouwde café, met in het midden een veranda en links een serre, kwam "TRAMHALTE NIETAP" te staan. De ruimte tussen de behuizing van Kuipers en de tramrails was niet bijzonder groot, zodat het voor de voetgangers aldaar oppassen was geblazen als de tram naderde. Aan het uiterlijk van dit karakteristieke pand is in de loop der jaren maar weinig veranderd.

Verder gaande in richting Roden moest het tolhuis staande aan de kruising J.P.Santeeweg-Turfweg worden herbouwd. Het stond te dicht aan de weg. De tram kon niet voorlangs passeren. Het moest twee meter naar achteren worden herbouwd.

In Roden moest de boerderij van Hoonstra aan het Julianaplein worden gesloopt. Het moest een aantal meters naar achteren worden herbouwd.

De beginperiode

De verwelkoming te Leek.

Alhoewel het gedeelte van de lijn Peizerwold naar Groningen in 1912 al geheel was afgewerkt, kon de lijn Drachten-Groningen pas in 1913 worden bereden. Met een onderbreking in 1909 en 1910 was de 43 kilometer lange tramlijn Drachten-Groningen pas in 1913 in zijn geheel klaar. De tramlijn had in totaal 3 stations. Drachten, Leek en Groningen. De overige stopplaatsen werden alle als halte ingericht. Zij waren Marum, Nuis, Niebert, Tolbert, Nietap, Roden en Peize.

De verwelkoming te Nietap.

Op 1 oktober 1913 werd de aangelegde tramlijn in gebruik genomen. De reis duurde in totaal zes uur en zes minuten, maar het had in vergelijking met de stoomboot toch een enorme tijdwinst. Te Leek en te Nietap werd de nieuwe tram feestelijk binnengehaald.


De eerste tram was een 16-tons Henschel en Sohn. Later werd deze vervangen door ecn 20-tons Maffei. Volgens een wettelijke bepaling mocht de maximum snelheid van de tram niet boven de 15 kilometer per uur komen. Een snelheid waar een fietser om lacht, maar bij slecht weer laadde men graag de tweewieler in de tram om zich te laten rijden. Door een wijziging in het reglement mocht de snelheid in 1917 worden opgevoerd tot 35 kilometer per uur. De Nederlandse Tramweg Maatschappij, de N.T.M., schafte daarom nieuwe rijtuigen aan om deze snelheid te kunnen halen.

De concurrentie van autobusondernemingen deed zich nu ook gelden. Tijdens de Eerste Wereld oorlog stond het vervoer per trein overigens op een laag pitje, vanwege de kolenschaarste. Nadien waren er nog diverse ups en downs. De lijn Drachten-Groningen heeft zelfs enkele keren stilgelegen. Vanwege de vestiging van een afdeling van het Philips concern in Drachten bleef deze historische lijn echter in tact. Ook veel scholieren maakten gebruik van de tram. Topdag was veelal de dinsdag, wanneer veel boeren zich lieten vervoeren naar de veemarkt in Groningen.

Oppositie was er in het begin tegen de 47 stopplaatsen op het ongeveer 40 kilometer lange traject. Men was te lang onderweg. Het personenvervoer per Drachtster tram duurde tot 8 mei 1948.

Tram op Nooit Gedacht.

Helaas zijn er tijdens het rijden van de tram enkele doden te betreuren geweest, onder andere uit Leek en Nietap. Een andere zwarte bladzijde in de geschiedenis van de tram was het feit dat de machinist op 5 juli 1941 kennelijk niet goed oplette bij het naderen van het Leekster Hoofddiep. De man had te laat in de gaten dat sluismeester Pompstra de brug had opengedraaid. Hij tufte stug door, remde uit alle macht, maar het was te laat. Hij belandde met z'n stoomloc in het water! Op dat moment lag schipper Van den Boom met z'n schip 'Nooit Gedacht', dat volgeladen was met zand, precies achter de brug en verdween dientengevolge met heel z'n hebben en houden onder water. De opvarenden bleven gelukkig ongedeerd. Het verkeer werd omgelegd en de reizigers van de tram moesten uitstappen. Voor de toeschouwers was dit een enerverende aanblik, die ze niet licht hebben vergeten.

Spoorlijn grote ergernis

Het rijden van de Drachtster tram door Nietap heeft door de jaren heen onnoemelijk veel gespreksstof opgeleverd. Een spoorbaan midden in de straat, door het dorpscentrum, was bij velen een doorn in het oog. De verkeerssituatie ter plekke was dikwijls levensgevaarlijk. Unaniem was men van mening dat de spoorbaan moest verdwijnen! Jarenlang zat de bevolking op een verbetering van de situatie te wachten, maar die kwam niet. Het aantal fietsers dat bij regenachtig weer door de gladde rails ten val kwam, is nauwelijks te tellen.

De stemming betreffende het boemeltje was begin 1972 in Nietap tot een dieptepunt gedaald, toen duidelijk werd dat er op dat moment nog geen verbeteringen in het verschiet lagen.

Burgemeester Riemersma van Roden erkende de penibele situatie, maar kon de Nietapsters weinig hoop geven. Er werd ook toen al gesproken over een rondweg. Het heeft tot het einde van de tachtiger jaren geduurd voordat de Drachtster tram uit het Nietapster straatbeeld was verdwenen.

Opheffing van de lijn Drachten-Groningen

Al vanaf het begin van de jaren 80 liet de NS weten van de lijn Drachten-Groningen af te willen. Men leed een verlies van één miljoen gulden per jaar op de spoorlijn. Onmiddellijk kwamen aan de spoorlijn gelegen gemeenten in het geweer, gesteund door de provincies Friesland en Groningen. Om de spoorlijn rendabel (en dus open) te houden, verlangde de NS meer vervoer op de lijn. Er Werden plannen gemaakt om het traject Groningen-Leek via Roden of via een ander traject te reactiveren, doch deze plannen konden niet op tijd worden gerealiseerd en daarbij kwam nog dat Philips zijn goederenvervoer per spoor wilde beëindigen. Hierop kondigde de NS in 1984 de definitieve sluiting van de spoorlijn aan. Een precieze datum werd nog niet genoemd. In beginsel stelde de NS de datum 1 juni 1984 als sluitingsdatum van de lijn vast.

Philips, al jaren de hoofdgebruiker van het vervoer over de lijn Drachten-Groningen gaf te kennen dat zij ingaande 26 april 1985 het goederenvervoer per spoor beëindigde. Op basis daarvan viel het besluit om de lijn Drachten-Groningen per 2 juni 1985 op te heffen. Daarmee kwam na ruim 70 jaar een einde aan het vervoer per spoor van Drachten via Leek en Nietap naar Groningen v.v..

Een treinstel van ‘De Wadloper’ op de lijn Drachten-Groningen tijdens de allerlaatste rit op 30 april 1985 te Nietap, op de J.P.Santeeweg voor perceel 4-6.

Op 27 en op 30 april 1985 werd door de NS nog een afscheidsrit in een treinstel van ‘De Wadloper’ georganiseerd voor leden van de Nederlandse Vereniging van Belangstellenden in het Spoor- en Tramwezen.

Op 2 juni 1985 werd de lijn Drachten-Groningen officieel gesloten, maar een week na de opheffingsdatum, op 7 juni 1985,maakte de ‘Drachtster tram’ nog een allerlaatste rit naar Roden.

De laatste tram met schoolkinderen op 7 juni 1985.

Ook voor deze rit had de NS een tramstel ingezet. In deze tram zaten schoolkinderen, die dit reisje reeds lang voor de sluitingsdatum hadden geboekt. De NS wilde de kinderen niet teleurstellen. Daarna werd de lijn buiten gebruik gesteld en vervolgens in 1988 volledig opgebroken. Het was de laatste nog in gebruik zijnde NTM-lijn van Nederland.

De afbraak van de lijn Drachten-Groningen in 1988.

Wat restte :

Een achtergebleven spoorbiels, die weer van pas kwam.
==Bronnen==
Bron(nen):